Sayılar nereden geliyor?

FinRadar'da her sayı — oran, projeksiyon, TL etkisi — deterministik bir hesap motorundan çıkar: aynı mizanı iki kez yüklerseniz aynı sayıları alırsınız. Yapay zekâ ajanları bu sayıları üretmez; yalnızca okur, çapraz değerlendirir ve patron diliyle yorumlar. Bu ayrım kutsaldır: bir uyarının arkasındaki her rakam, kaynağına (mizan hesap kodu veya KPI ayı) kadar izlenebilir. Rapordaki “Bu uyarı neden çıktı?” panelleri tam olarak bu izi gösterir.

Altman Z', bir şirketin 2 yıl içinde ciddi mali sıkıntıya girme olasılığını tek skora indiren, on yıllardır kullanılan bir modeldir. Halka açık olmayan (özel) şirketler için geliştirilen Z' varyantını kullanırız:

Z' = 0,717·(işletme sermayesi/varlıklar) + 0,847·(dağıtılmamış kâr/varlıklar) + 3,107·(faaliyet kârı/varlıklar) + 0,420·(özkaynak/toplam borç) + 0,998·(satışlar/varlıklar)

Yorum eşikleri: 2,90 üzeri güvenli, 1,23–2,90 arası gri bölge, 1,23 altı riskli bölge. Skor tek başına hüküm değildir; motorun diğer bulgularıyla birlikte okunur.

Projeksiyon, mizandaki mevcut bakiyelerden yola çıkarak önümüzdeki 13 haftanın kasa hareketini tahmin eder. Şeffaf varsayımlar:

• Girişler: mevcut ticari alacaklar, alacak tahsil süresi (DSO) temposuyla haftalara dağıtılır; satış temposunun sürdüğü varsayılır.
• Çıkışlar: ticari borçlar borç ödeme süresi (DPO) temposuyla, vergi ve kredi taksitleri vade takvimine göre yerleştirilir; faaliyet giderleri düzenli akış kabul edilir.
• Kapsam dışı: henüz faturalanmamış yeni satışlar, plan dışı yatırım/temettü ve yeni kredi kullanımı projeksiyona dahil edilmez — tablo “hiçbir şey değişmezse ne olur?” sorusuna cevap verir.

Bir haftanın kapanış bakiyesi eksiye düşüyorsa o hafta “nakit açığı” olarak işaretlenir ve en erken açık haftası raporun manşetine taşınır.

Book-to-bill, bir dönemde alınan siparişlerin aynı dönemde faturalanan satışlara oranıdır:

Book-to-bill (3 ay) = son 3 ayın toplam sipariş girişi / son 3 ayın toplam net satışı

1,00 dengedir: her satılan liranın yerine yeni sipariş geliyor demektir. Oran kalıcı biçimde 1,00'in altındaysa bugünkü ciro eski siparişlerden dönüyordur ve düşüş yalnızca zaman meselesidir. Ciro düşüş sinyali, book-to-bill'in art arda aylar boyunca 1'in altında kalması ve sipariş temposunun 12 aylık ortalamadan anlamlı sapmasıyla tetiklenir; tahmini yansıma ufku backlog karşılama süresi ve sipariş erime hızından türetilir.

Backlog, alınmış ama henüz faturalanmamış sipariş stokudur. KPI serisinden kümülatif (sipariş girişi − net satış) farkıyla tahmin edilir ve aylık ortalama satışa bölünerek “kaç aylık satışı karşılıyor?” sorusuna çevrilir. 2 ayın altına inen karşılama, üretim planının yakında boşa düşeceğinin habercisidir. Seri, dönem başındaki gerçek backlog bakiyesini içermeyebileceği için bu bir tahmindir ve raporda öyle etiketlenir.

Serbest nakit akışı (FCF), işletme faaliyetinden kalan ve yatırım sonrası gerçekten kasada biriken paradır. İki gösterge izlenir:

• FCF marjı: son 12 ayın toplam FCF'i / toplam net satış.
• FCF dönüşümü: toplam FCF / net kâr. Gelir tablosu kâr gösterirken FCF kalıcı negatifse rapor “kâr nakde dönmüyor” uyarısı üretir — kâr alacağa ve stoka gömülüyor demektir.

Deneyimli bir analist bilançoyu rastgele değil, sabit bir sırayla okur. FinRadar bu okuma sırasını deterministik kontrollere çevirir; raporun “Uzman Protokolü” bölümünde her adım kendi durum rozetiyle (sağlıklı / uyarı / kritik / veri yok) görünür:

• 1. Genel Fotoğraf: bilanço büyüklüğü, aktif-pasif dengesi ve dönemler arası değişimin kuşbakışı okuması — sayıların ölçeği oturmadan detaya inilmez.
• 2. Likidite: cari, asit-test ve nakit oranlarıyla kısa vadeli ödeme gücü — vadesi gelen borç kasadan mı dönecek, satıştan mı?
• 3. Finansal Yapı: kaldıraç, borç/özkaynak dengesi ve TTK 376 sermaye kaybı kontrolü — özkaynak, sermayenin yarısının altına indi mi?
• 4. Varlık Kalitesi: alacakların tahsil edilebilirliği, şüpheli alacak karşılıkları, maddi olmayanların ağırlığı — ve uzmanların bir numaralı kırmızı bayrağı: ortaklardan alacaklar.
• 5. Çalışma Sermayesi ve Nakit Döngüsü: tahsilat, stok ve borç ödeme günlerinden kurulan nakit dönüş döngüsü — para operasyonun neresinde kilitli?
• 6. Trend: dönemler arası yapısal değişim — hangi kalemin payı büyüyor, hangisi eriyor; alacak payındaki ani sıçrama tek başına bir uyarıdır.
• 7. Çapraz Kontroller: satış, alacak ve stok büyümesinin birbiriyle tutarlılığı — makyaj (window dressing) şüphesi burada taranır.
• 8. Sentez: tüm adımların birlikte okunması ve verdict skoruna bağlanması — tek bir oran değil, tablonun bütünü konuşur.

Her adımın bulguları hesap koduna kadar izlenebilir kanıt zinciriyle sunulur; kırmızı bayraklar risk matrisine akar.

Rapordaki her uyarının altında kanıt zinciri bulunur: hangi mizan hesabı veya KPI ayı kullanıldı, hangi formülden geçti, formüle giren gerçek sayılar neydi. Amaç, uyarının mali müşavir veya banka karşısında savunulabilir olmasıdır. Kanıtı olmayan sayı rapora giremez.